Postanowiłam rozpocząć mini-cykl postów, dotyczący książek, które znajdują się na mojej półce treści wyróżnionych (tak, serio, mam taką półkę wysoko nad łóżkiem). Jest tam na pewno więcej książek niż dyszka, jednak wydaje mi się, że najpierw przedstawię pierwsze tyle, a potem, jeśli czas pozwoli, zrobi się drugą edycję.
Od razu zaznaczam: nawet jeśli na półce znajduje się „Nieznośna lekkość bytu” Kundery czy „Rok 1984” Orwela, no i ukochany „Mistrz i Małgorzata” (koniecznie wersja: „Czarny mag”!), o tytułach tych napisał już chyba każdy, kto miał o nich coś do napisania i nie mam zamiaru dzielić tu włosa na czworo. Postaram się więc przedstawić teksty zdecydowanie mniej popularne, ale warte polecenia oraz, mam nadzieję, w pewien sposób nowatorskie, które mogłyby jakoś odbiorcę zaskoczyć fabułą, kreacją postaci czy formą, a najlepiej wszystkim naraz. Starałam się wybrać teksty różnogatunkowe, a ich selekcja oznaczona numeracją w skali 1 – 10 wiąże się raczej z moim sentymentem i nie jest to ocena sama w sobie. Nie cierpię oceniać książek odległych gatunkowo, zestawiając je ze sobą, zresztą nie uważam, by miało to sens.
To co? Zaczynajmy!
MIEJSCE 10.
„NAWET PSY”, JON McGREGOR
Też macie coś takiego, że nie patrzycie w ogóle na okładkę, nie zwracacie na nią uwagi i przechodzicie od razu do blurbu? Moja półka pod względem estetycznym-okładkowym to chyba najbrzydsza półka literacka, jaką widział świat. Okładki większości utworów są małe, nadgryzione zębem czasu, a wydania – tanie i kieszonkowe. Nie przeszkadza mi to, cenię sobie minimalizm. Całą magię dostrzegam w dobrze napisanym blurbie (dobry blurb to przynajmniej jedna-czwarta sukcesu sprzedaży, tak sądzę). A blurb z „Nawet psy” ujął mnie z miejsca i wiedziałam, że książka będzie dobra. Po prostu. Wygląda on tak:
Czekamy. Mamy cały czas świata – powtarza chór-narrator, który nadaje tej opowieści poetycką powagę i szlachetny ton antycznej tragedii greckiej.
Miasto gdzieś w Anglii. Jest koniec grudnia. W przejmujących okolicznościach poznajemy losy kilkorga mieszkańców – Roberta, Danny'ego, Laury, Steve'a, Heather. To ludzie z marginesu, alkoholicy, narkomani, bezdomni. Wykluczeni. Wszyscy egzystują na granicy życia i śmierci – cienkiej jak igła strzykawki, jak ostrze żyletki. Jeden z bohaterów znalazł się własnie po tamtej drugiej stronie. Towarzysząc mu do końca w ostatnim rytuale przejścia, chór żałobników snuje oscylującą między teraźniejszością a przeszłością narrację, czuły pożegnalny tren.
Kupiłam to kieszonkowe wydanie dokładnie za 4.99 w Carrefourze i, szczerze mówiąc, był to mój najlepszy marketowy zakup literacki ever. Od tamtej pory regularnie przeglądam kosze z książkami, doszukując się kolejnych wartościowych i tanich maleńkości, jednak jeszcze nic nie przebiło powieści McGregora.
Jest to zaskakujące dla mnie tym bardziej, że przecież nie cierpię narracji prowadzonej w czasie teraźniejszym. Zwykle nie potrafię się w takie teksty wczuć i mam problemy z wyobrażaniem sobie, że coś dzieje się właśnie teraz, gdy czytam tekst, a nie wtedy, zanim ktoś go napisał. Omijam takie książki; gdy mam je w ręce, zwykle odkładam je z powrotem na sklepowe półki. Jednak w tym przypadku coś mnie tknęło i postanowiłam dać szansę... Bo nie tylko blurb mnie urzekł, lecz również pierwszy akapit.
Historia zaczyna się od wybuchu, a potem napięcie jedynie rośnie. Narracja jest dynamiczna, a opisy miejsc – skrzętnie wplecione w akapity przeżyć wewnętrznych, czynności i wspomnień postaci. W „Nawet psy” wszystko przeplata się ze wszystkim, atmosfera jest gęsta. Nie uświadczyłam męczącej ekspozycji, każde wykorzystane przez autora słowo ma znaczenie i pełni istotną rolę: albo buduje klimat i szkicuje miejsce akcji, albo przedstawia specyficzny sposób myślenia postaci lub chóru (wspomnianego w blurbie). Zakładam, że ciężko sobie to wyobrazić, właściwie bardzo ciężko oddać mi specyfikę tej książki, stąd w poście aż dwa dłuższe jej fragmenty. Oto ten pierwszy; pierwsze akapity powieści. Spróbujmy raz jeszcze:
Jest to zaskakujące dla mnie tym bardziej, że przecież nie cierpię narracji prowadzonej w czasie teraźniejszym. Zwykle nie potrafię się w takie teksty wczuć i mam problemy z wyobrażaniem sobie, że coś dzieje się właśnie teraz, gdy czytam tekst, a nie wtedy, zanim ktoś go napisał. Omijam takie książki; gdy mam je w ręce, zwykle odkładam je z powrotem na sklepowe półki. Jednak w tym przypadku coś mnie tknęło i postanowiłam dać szansę... Bo nie tylko blurb mnie urzekł, lecz również pierwszy akapit.
Drzwi wyważyli, jest koniec grudnia, i wynoszą ciało.
Historia zaczyna się od wybuchu, a potem napięcie jedynie rośnie. Narracja jest dynamiczna, a opisy miejsc – skrzętnie wplecione w akapity przeżyć wewnętrznych, czynności i wspomnień postaci. W „Nawet psy” wszystko przeplata się ze wszystkim, atmosfera jest gęsta. Nie uświadczyłam męczącej ekspozycji, każde wykorzystane przez autora słowo ma znaczenie i pełni istotną rolę: albo buduje klimat i szkicuje miejsce akcji, albo przedstawia specyficzny sposób myślenia postaci lub chóru (wspomnianego w blurbie). Zakładam, że ciężko sobie to wyobrazić, właściwie bardzo ciężko oddać mi specyfikę tej książki, stąd w poście aż dwa dłuższe jej fragmenty. Oto ten pierwszy; pierwsze akapity powieści. Spróbujmy raz jeszcze:
Drzwi wyważyli, jest koniec grudnia, i wynoszą ciało.
Powietrze zimne, dokuczliwe, niebo karci stalowym spojrzeniem sinawego oka, drzewa wybielone na kość zmrożonym blaskiem słońca. Stoimy grupką przy zaryglowanych drzwiach. (...)
Śmietnik na podłodze chrzęści i trzaska pod butami. Dwaj policjanci posuwają się powoli, pozwalając się prowadzić światłu latarek. Nawołują, coś jak Halo, policja, halo. Spoglądają po sobie i zapuszczają się głębiej w przestrzeń mieszkania. Młodszy, który na końcu korytarza skręcił w prawo, znajduje ciało leżące na podłodze w salonie. (...) Czekają. Patrzą na ciało. Wszyscy wpychamy się do pokoju i patrzymy na ciało. Wzdęta i rozmiękczona skóra, zapadłe oczy, oleista kałuża płynów. Drgania i ruchy nowo wyklutego życia, żerującego na trupie.
Nigdy nie czytałam niczego bardziej dynamicznego i oszczędnego w słowach. Przeczytanie książki zajęło mi zaledwie chwilę; „Nawet psy” zabrałam w kilkugodzinną podróż do Warszawy i całą drogę nikt w przedziale nie miał ze mną kontaktu. Przez całą podróż jeśli śmiałam się, to tylko pod nosem, tylko ironicznie, oszczędnie. Częściej się wzdrygałam, czułam dyskomfort i strach, współczucie. Albo nie czułam zupełnie nic, wyprana z emocji, zmęczona, niezdziwiona. Powieść jest dramatyczna, niesie za sobą ogromny ładunek emocjonalny, potrafi wyciągnąć z czytelnika skrajne współczucie lub skrajny chłód wobec bohaterów przegranych. Są momenty, w których widziałam w nich zwykłe jednostki – takie jak każdy z nas – którym jednak znowu w życiu nie wyszło, i trzymałam za nie kciuki, by za chwilę podsunięto mi scenę podejmowania decyzji, po której, cóż, trudno było nazwać bohatera pozytywnym, trudno było go dłużej bronić.
Zawsze lubiłam powieści trudne, poruszające tematy narkomanii, mam za sobą lekturę kilku książek Baśki Rosiek, przerabiałam „My dzieci z dworca ZOO” czy „Nikt nie wyjdzie stąd żywy” o Morrisonie. Jednak „Nawet psy” jest od każdej z tej powieści po prostu inna. Z jednej strony momentami napisana jak wysokiej klasy kryminał, z wykorzystaniem współczesnych technik narracyjnych deep POV i perfidnymi cliffhangerami, z drugiej – antyczny dramat pisany prozą, w którym czytelnik przechodzi przez kolejne akty, aby towarzyszyć postaci w rytuale przejścia na drugą stronę.
Siłą tej powieści jest właśnie narracja. Często narrator to my – tłum gapiów, żałobny chór przyglądający się i oceniający życie bohaterów. Jednak fragmentami, w osobnych akapitach, bardzo płynnie i zręcznie przechodzi ona w narrację personalną, przedstawiającą punkt widzenia postaci. Mamy więc ten pełnokrwisty deep Point Of View tak bardzo przypominający strumień świadomości ćpuna, cholernie przejmujący i porywający w podróż po zakamarkach angielskich slumsów. Stylizacja językowa idealnie odzwierciedla kogoś, kto faktycznie żyje w trudnym, ulicznym środowisku, zna je od podszewki. Tu ukłony i brawa dla McGregora za research. Nie wiem, czy by to napisać, spędzał czas na squatach, w przytułkach czy Monarach, ale wyszło to książce na dobre.
Tak, jest dużo przekleństw. I często nie są one oddzielane od reszty zdania przecinkami. Zresztą „Nawet psy” to idealny przykład autorskiego nonkonformizmu. Część zdań kończących akapity nie kończy się nawet kropką; podejrzewam, że z dwóch powodów. Raz, że czytelnik dostaje jasną, a zarazem bardzo zręcznie i subtelnie wplecioną w tekst wskazówkę, że wychodzi właśnie z głowy Danny'ego i przechodzi do narracji chóralnej. Dwa: postać nie kończy jeszcze jednej myśli, a od razu zaczyna inną albo wraca do wcześniej zgubionego wątku. Bo tak działają przecież ludzkie myśli – nie są poukładane, są właściwie nieskończone, więc wcale nie muszą kończyć się kropką.
Nigdy nie czytałam książki, w której zastosowana narracja byłaby aż tak blisko postaci, tego, co skrywa ona w swojej głowie. Tekst jest bardzo chaotyczny, pojawiają się akapity wspomnień, ale jednocześnie nie miałam nigdy problemu, by cofać się w tekście, coś sobie poukładać, dopasować retrospekcję. Z tekstem się płynie i... wszystko z czasem układa się w jedną całość.
Zawsze lubiłam powieści trudne, poruszające tematy narkomanii, mam za sobą lekturę kilku książek Baśki Rosiek, przerabiałam „My dzieci z dworca ZOO” czy „Nikt nie wyjdzie stąd żywy” o Morrisonie. Jednak „Nawet psy” jest od każdej z tej powieści po prostu inna. Z jednej strony momentami napisana jak wysokiej klasy kryminał, z wykorzystaniem współczesnych technik narracyjnych deep POV i perfidnymi cliffhangerami, z drugiej – antyczny dramat pisany prozą, w którym czytelnik przechodzi przez kolejne akty, aby towarzyszyć postaci w rytuale przejścia na drugą stronę.
Siłą tej powieści jest właśnie narracja. Często narrator to my – tłum gapiów, żałobny chór przyglądający się i oceniający życie bohaterów. Jednak fragmentami, w osobnych akapitach, bardzo płynnie i zręcznie przechodzi ona w narrację personalną, przedstawiającą punkt widzenia postaci. Mamy więc ten pełnokrwisty deep Point Of View tak bardzo przypominający strumień świadomości ćpuna, cholernie przejmujący i porywający w podróż po zakamarkach angielskich slumsów. Stylizacja językowa idealnie odzwierciedla kogoś, kto faktycznie żyje w trudnym, ulicznym środowisku, zna je od podszewki. Tu ukłony i brawa dla McGregora za research. Nie wiem, czy by to napisać, spędzał czas na squatach, w przytułkach czy Monarach, ale wyszło to książce na dobre.
Tak, jest dużo przekleństw. I często nie są one oddzielane od reszty zdania przecinkami. Zresztą „Nawet psy” to idealny przykład autorskiego nonkonformizmu. Część zdań kończących akapity nie kończy się nawet kropką; podejrzewam, że z dwóch powodów. Raz, że czytelnik dostaje jasną, a zarazem bardzo zręcznie i subtelnie wplecioną w tekst wskazówkę, że wychodzi właśnie z głowy Danny'ego i przechodzi do narracji chóralnej. Dwa: postać nie kończy jeszcze jednej myśli, a od razu zaczyna inną albo wraca do wcześniej zgubionego wątku. Bo tak działają przecież ludzkie myśli – nie są poukładane, są właściwie nieskończone, więc wcale nie muszą kończyć się kropką.
Nigdy nie czytałam książki, w której zastosowana narracja byłaby aż tak blisko postaci, tego, co skrywa ona w swojej głowie. Tekst jest bardzo chaotyczny, pojawiają się akapity wspomnień, ale jednocześnie nie miałam nigdy problemu, by cofać się w tekście, coś sobie poukładać, dopasować retrospekcję. Z tekstem się płynie i... wszystko z czasem układa się w jedną całość.
Dla zobrazowania podrzuciłam fragment, który idealnie przedstawił – dla jednych problem, a dla mnie największy walor powieści – narrację. Specjalnie nie napisałam nic o fabule, ponieważ książka jest dość krótka i składa się raczej z wyrwanych z kontekstów obrazów i skojarzeń, które trudno przedstawić jak fabularną całość i jakoś je zapowiedzieć. Oczywiście, poza narracją o tym, jak wygląda życie na głodzie czy po wzięciu, w powieści pojawia się całkiem sporo scen dynamicznych (pobicia, kradzieże, włamania, rozprawy), mamy też mocne dialogi. Zdecydowanie lepiej – niż o tym za dużo przeczytać – jest po prostu je przeżyć wraz z bohaterem, będąc jego chórem. Książka nie liczy sporo, nawet nie trzysta stron przy formacie kieszonkowym.
Jasne, że wierzę, że warto dać jej szansę (patrzę z uwagą na tych, którzy chcą się uczyć pisać w POV i przy okazji chcą mieć dynamiczną prozę). Ale jednocześnie nie mam złudzeń, bo wiem, że to książka-ferment. I zdaję sobie sprawę z tego, że istnieją też czytelnicy, dla których taka dawka niepoukładanych akapitów przedstawiających czysty strumień świadomości – głównie wspomnień z ulicy – może być nużąca. Ktoś mniej uważny, nienastrojony lub niewypoczęty przed lekturą może się łatwo zniechęcić, zirytować, a po kilku stronach nawet wkurzyć. Każdy powinien jednak sam ocenić, na ile odpowiada mu taka niby-niestaranna, ale starannie przemyślana przez autora forma. Ja jednak radzę dobrze się wyspać przed wejściem do tego pociągu.
Nie dość, że droga w jedną stronę, to jeszcze nie da się wysiąść.

